توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی انجام گرفت؛

آینده‌پژوهی سالمندی تهران؛ شناسایی پیشران‌های اقتصادی و اجتماعی و ضرورت توسعه شهر دوستدار سالمند

۳۰ آبان ۱۴۰۵ | ۱۲:۳۶ کد: ۱۰۹۵۱۳ تاپ خبر پژوهشی
پژوهش «آینده‌پژوهی و تدوین سند راهبردی سالمندی شهر تهران» که توسط پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی و به سفارش مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران اجرا شده است، نشان می‌دهد رکود اقتصادی، جهانی‌شدن، ارزش‌های مدرن و قدرت خرید از مهم‌ترین پیشران‌های مستقل سالمندی در پایتخت هستند و مدیریت شهری برای مواجهه با این تحول جمعیتی، نیازمند سیاست‌گذاری یکپارچه و توسعه شهر دوستدار سالمند است.
آینده‌پژوهی سالمندی تهران؛ شناسایی پیشران‌های اقتصادی و اجتماعی و ضرورت توسعه شهر دوستدار سالمند

به گزارش روابط عمومی جهاددانشگاهی، سالمندی جمعیت یکی از مهم‌ترین تحولات جمعیتی و اجتماعی قرن بیست‌ویکم است که پیامدهای آن علاوه بر تغییر ساختار سنی جامعه، حوزه‌هایی همچون خانواده، بازار کار، نظام تأمین اجتماعی، خدمات سلامت، الگوهای سکونت و شیوه اداره شهرها را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. در همین راستا، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی با اجرای طرح «آینده‌پژوهی و تدوین سند راهبردی سالمندی شهر تهران»، به بررسی عوامل و نیروهای شکل‌دهنده آینده سالمندی در پایتخت پرداخته است.

این پژوهش با عنوان «تهران سالمند واقعیتی گریزناپذیر: تحلیل پیشران‌های مؤثر بر سالمندی شهر تهران» به قلم حسین حیدری، اسماعیل جهانی دولت‌آباد، محمد شیری، مرتضی قلیج و حمید رمضانی و با هدف شناسایی پیشران‌های اصلی سالمندی شهر تهران و تحلیل میزان تأثیرگذاری و وابستگی متقابل آن‌ها انجام شده است.

سالمندی تهران؛ فراتر از یک تغییر جمعیتی

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد سالمندی جمعیت تهران را نمی‌توان صرفاً نتیجه افزایش امید به زندگی یا کاهش نرخ باروری دانست، بلکه این پدیده در پیوند با مجموعه‌ای از تحولات اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی شکل می‌گیرد و از تعامل میان عوامل مختلف تأثیر می‌پذیرد.

برآوردهای جمعیتی مورد استناد در این پژوهش نشان می‌دهد سهم جمعیت سالمند در ایران تا سال ۱۴۲۰ می‌تواند به حدود ۱۹ درصد برسد. همچنین، انتظار می‌رود سهم سالمندان استان تهران تا سال ۱۴۱۵ به حدود ۲۰ درصد جمعیت این استان افزایش یابد؛ ارقامی که اهمیت و ضرورت توجه به پیامدهای سالمندی در سطح ملی و به‌ویژه در استان تهران را نشان می‌دهد.

با تغییر ساختار سنی جمعیت، تقاضا برای خدمات سلامت، مراقبت‌های بلندمدت، حمایت‌های اجتماعی و بیمه‌ای، حمل‌ونقل عمومی مناسب، مسکن سازگار با نیازهای سالمندان و فضاهای شهری دسترس‌پذیر افزایش می‌یابد. ازاین‌رو، برنامه‌ریزی برای سالمندی مستلزم بازنگری در سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی شهر است.

شناسایی چهار پیشران اصلی سالمندی تهران

یکی از یافته‌های مهم تحلیل ساختاری این پژوهش، شناسایی چهار متغیر به‌عنوان پیشران‌های مستقل سالمندی تهران است. رکود اقتصادی، جهانی‌شدن، ارزش‌های مدرن و قدرت خرید، چهار عاملی هستند که از قدرت اثرگذاری بالایی برخوردارند و میزان وابستگی آن‌ها به سایر متغیرها کمتر است.

بر اساس نتایج پژوهش، رکود اقتصادی از طریق دشواری تأمین معیشت، کاهش امنیت اقتصادی و افزایش نااطمینانی نسبت به آینده می‌تواند بر ساختار جمعیت و رفتارهای خانوادگی اثر بگذارد. همچنین، قدرت خرید خانوارها بر کیفیت زندگی، دسترسی به خدمات و تصمیم‌های مرتبط با ازدواج و فرزندآوری تأثیرگذار است.

جهانی‌شدن و ارزش‌های مدرن نیز از طریق تغییر نگرش‌ها، انتظارات، الگوهای زندگی و ترجیحات فردی و خانوادگی، در شکل‌گیری تحولات جمعیتی نقش دارند. تغییر نگرش به ازدواج، خانواده، فرزندآوری و استقلال فردی از جمله عواملی است که می‌تواند رفتارهای جمعیتی را دگرگون کند.

نقش متغیرهای اقتصادی و اجتماعی در تحولات سالمندی

بخش دیگری از یافته‌های پژوهش به شناسایی متغیرهای دووجهی اختصاص دارد؛ متغیرهایی که هم بر سایر عوامل اثر می‌گذارند و هم از تغییرات آن‌ها تأثیر می‌پذیرند.

بر اساس نتایج تحلیل ساختاری، وضعیت اقتصادی جامعه، فقر، نرخ بیکاری و اشتغال، نابرابری اقتصادی، سبک زندگی، کیفیت زندگی، نرخ مهاجرت، ثبات سیاسی، فردگرایی و ارزش‌های فردی، شهرنشینی، باورها و ارزش‌های اجتماعی، نابرابری اجتماعی و سرمایه اجتماعی در این گروه قرار دارند.

اهمیت این متغیرها در آن است که تغییر در آن‌ها می‌تواند به‌صورت هم‌زمان بر چندین حوزه اثر بگذارد. برای نمونه، وضعیت اقتصادی جامعه با فقر، اشتغال، قدرت خرید و کیفیت زندگی ارتباط دارد و این عوامل نیز بر تصمیم‌های خانوارها درباره ازدواج، فرزندآوری، مهاجرت و الگوی سکونت تأثیرگذارند.

همچنین، سرمایه اجتماعی و ارزش‌های اجتماعی در شکل‌گیری روابط خانوادگی، پیوندهای اجتماعی و شبکه‌های حمایت اجتماعی نقش دارند و می‌توانند بر شیوه مواجهه افراد با سالمندی و میزان برخورداری آنان از حمایت‌های غیررسمی اثر بگذارند.

پیامدهای جمعیتی و اجتماعی تحولات کلان

تحلیل ساختاری پژوهش، مجموعه‌ای از متغیرها را نیز به‌عنوان متغیرهای وابسته شناسایی کرده است. حاشیه‌نشینی، جهت‌گیری خانوادگی، نرخ باروری، خانوارهای تک‌نفره، میانگین سن ازدواج، نرخ طلاق، نرخ مرگ‌ومیر، مهاجرت به خارج و مهاجرت داخلی در این گروه قرار دارند.

قرار گرفتن این متغیرها در جایگاه وابسته نشان می‌دهد وضعیت آن‌ها تا حد زیادی از تحولات گسترده‌تر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تأثیر می‌پذیرد. برای نمونه، نرخ باروری و میانگین سن ازدواج را نمی‌توان جدا از شرایط اقتصادی، فرصت‌های شغلی، هزینه‌های زندگی، نگرش‌های فردی و تغییرات سبک زندگی بررسی کرد.

این یافته‌ها بر ضرورت پرهیز از سیاست‌گذاری تک‌عاملی تأکید دارند؛ چراکه مداخله در یک شاخص جمعیتی، بدون توجه به عوامل اقتصادی و اجتماعی شکل‌دهنده آن، ممکن است به تغییر پایدار در روندهای جمعیتی منجر نشود.

عوامل اقتصادی؛ اثرگذارترین متغیرها در آینده سالمندی

نتایج تحلیل تأثیرات غیرمستقیم متغیرها، اهمیت عوامل اقتصادی را بیش از پیش آشکار می‌کند. بر اساس این تحلیل، شرایط اقتصادی، فقر، رکود اقتصادی، نرخ اشتغال و بیکاری و نابرابری اقتصادی از بیشترین میزان تأثیرگذاری غیرمستقیم برخوردارند.

این نتیجه نشان می‌دهد اثرگذاری عوامل اقتصادی تنها به رابطه مستقیم آن‌ها با رفتارهای جمعیتی محدود نیست، بلکه از طریق شبکه‌ای از متغیرهای واسط و در تعامل با سایر عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز گسترش می‌یابد.

در مقابل، سبک زندگی، میانگین سن ازدواج، خانوارهای تک‌نفره، حاشیه‌نشینی و نرخ باروری بیشترین میزان وابستگی غیرمستقیم را نشان داده‌اند. همچنین، صندوق‌های بازنشستگی، میانگین سن ازدواج، فناوری‌های سلامت، قوانین حمایت از خانواده و نظام‌های پایش سلامت از کمترین میزان تأثیرگذاری غیرمستقیم برخوردار بوده‌اند.

این طبقه‌بندی به معنای بی‌اهمیت بودن متغیرهای یادشده نیست، بلکه جایگاه آن‌ها را در شبکه روابط ساختاری و میزان اثرگذاری و اثرپذیری غیرمستقیم نشان می‌دهد.

ضرورت سیاست‌گذاری یکپارچه برای مدیریت سالمندی

جمع‌بندی یافته‌ها نشان می‌دهد مسیر سالمندی تهران تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل درهم‌تنیده قرار دارد و مدیریت آن به مداخلات کوتاه‌مدت و پراکنده محدود نمی‌شود.

بر همین اساس، پژوهش بر ضرورت توجه هم‌زمان به دو مسیر سیاستی تأکید دارد؛ نخست، سیاست‌گذاری اقتصادی و اجتماعی برای مدیریت عوامل شکل‌دهنده روند سالمندی و کاهش سرعت آن و دوم، برنامه‌ریزی برای سازگاری شهر و نظام خدمات عمومی با واقعیت جمعیتی پیش‌رو.

در این چارچوب، راهبرد سالمندی فعال یکی از محورهای مهم سیاست‌گذاری است. این رویکرد بر حفظ مشارکت اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سالمندان و فراهم کردن فرصت‌هایی برای تداوم نقش‌آفرینی آنان در جامعه تأکید دارد. تحقق آن مستلزم توجه به سالمندان نه صرفاً به‌عنوان گروهی نیازمند مراقبت، بلکه به‌عنوان بخشی از سرمایه انسانی و اجتماعی شهر است.

توسعه شهر دوستدار سالمند؛ از مناسب‌سازی محیط تا ارتقای خدمات

از دیگر اولویت‌های مطرح‌شده در پژوهش، اصلاح و مناسب‌سازی محیط کالبدی شهر و اجرای سیاست‌های شهر دوستدار سالمند است. دسترس‌پذیری فضاهای عمومی، مناسب‌سازی معابر و حمل‌ونقل، توسعه فضاهای سبز و امکانات رفاهی، کاهش آلودگی هوا و توجه به نیازهای حرکتی و خدماتی سالمندان از جمله اقداماتی است که می‌تواند کیفیت زندگی این گروه را ارتقا دهد.

همچنین، توسعه خدمات بهداشتی و درمانی باکیفیت، گسترش حمایت‌های اجتماعی و بیمه‌ای، استفاده از فناوری‌های نوین در حوزه سلامت و تقویت نظام‌های مراقبت و پایش سلامت از جمله زمینه‌های ضروری برای آمادگی در برابر افزایش جمعیت سالمند به شمار می‌روند.

در حوزه اقتصادی نیز توسعه فرصت‌های اشتغال متناسب با توانایی سالمندان، حمایت از کسب‌وکارهای خانگی و بهبود نظام‌های بیمه و بازنشستگی می‌تواند در ارتقای امنیت اقتصادی و کیفیت زندگی آنان مؤثر باشد.

تقویت روابط بین‌نسلی، ترویج سبک زندگی سالم و گسترش فرهنگ احترام به سالمندان نیز از دیگر ضرورت‌هایی است که در این پژوهش مورد توجه قرار گرفته است؛ چراکه تغییر ساختار سنی جمعیت، مناسبات میان نسل‌ها و الگوهای حمایت خانوادگی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

سالمندی تهران؛ ضرورتی برای بازنگری در برنامه‌ریزی شهری

پیام اصلی این پژوهش آن است که سالمندی تهران باید به‌عنوان یکی از مسائل راهبردی آینده شهر در نظر گرفته شود؛ مسئله‌ای که ابعاد آن از حوزه جمعیت فراتر می‌رود و با اقتصاد شهری، سیاست اجتماعی، نظام سلامت، تأمین اجتماعی، ساختار خانواده و برنامه‌ریزی کالبدی ارتباط دارد.

بر اساس نتایج تحلیل ساختاری، با توجه به شرایط موجود، ماهیت پیشران‌ها و چشم‌انداز تغییرات اقتصادی و اجتماعی، حرکت جمعیت تهران به سمت سالمندی شتابان محتمل است و تحقق سالمندی مفرط در این شهر به‌عنوان واقعیتی گریزناپذیر در پژوهش مورد تأکید قرار گرفته است.

از این منظر، مدیریت شهری و دستگاه‌های مسئول باید سالمندی را در اسناد توسعه و برنامه‌های میان‌مدت و بلندمدت شهر وارد کنند و هماهنگی میان سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی، سلامت، حمل‌ونقل، مسکن و خدمات شهری را در دستور کار قرار دهند.

این پژوهش تأکید می‌کند مواجهه اثربخش با سالمندی تهران، مستلزم نگاهی سیستمی، چندسطحی و میان‌رشته‌ای است؛ نگاهی که هم‌زمان به پیشران‌های اقتصادی و اجتماعی، پیامدهای جمعیتی و الزامات سازگاری شهر با نیازهای جامعه سالمند توجه داشته باشد.

text to speech icon

کلیدواژه‌ها: جهاددانشگاهی معاونت پژوهش و فناوری دفتر تخصصی علوم انسانی، اجتماعی و هنر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی


نظر شما :