جهاددانشگاهی در مسیر تبدیل دانش به اثر/ از زیست‌فناوری و امنیت غذایی تا توسعه زیرساخت‌های علمی

به گزارش روابط‌عمومی جهاددانشگاهی، همزمان با فرارسیدن ۱۶ مردادماه و چهل‌وششمین سالگرد تشکیل این نهاد، در قسمت نخست این گزارش، بخشی از مهم‌ترین اقدامات حوزه پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی با تمرکز بر بازآرایی نظام حکمرانی پژوهش، حرکت از فعالیت‌های پراکنده به سمت مأموریت‌های مشترک، تقویت پیوند میان علم و نظام تصمیم‌گیری و توسعه فناوری‌های راهبردی مورد بررسی قرار گرفت.

در ادامه قسمت دوم این گزارش را بخوانید:

در ادامه، دستاوردهای دیگر این حوزه در زمینه توسعه فناوری‌های نوین، سلامت و زیست‌فناوری، امنیت غذایی، کشاورزی، محیط‌زیست و نقش جهاددانشگاهی در پاسخ به نیازهای راهبردی کشور مرور می‌شود.

سلامت و زیست‌فناوری؛ فناوری در خدمت نیازهای حیاتی

تصویب اساسنامه «پژوهشگاه ملی سرطان جهاد دانشگاهی» در هیأت امنا، گامی راهبردی در راستای تمرکز و هم‌افزایی ظرفیت‌های پراکنده پژوهشی و فناورانه در مجموعه جهاددانشگاهی بود. از سوی دیگر، با هدف مقابله با رشد موارد ابتلا به سرطان، کاهش آثار اقتصادی گسترده آن و رفع نابرابری در دسترسی به خدمات تشخیص و درمان (به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار)، طرح «شبکه ملی تشخیص زودهنگام، غربالگری، کنترل و درمان سرطان‌های شایع زنان (NNWC)» طراحی گردید. مأموریت اصلی این شبکه، استقرار عدالت در سلامت، ارتقاء کیفیت خدمات از طریق به‌کارگیری فناوری‌های نوین و توانمندسازی جامعه و کادر درمان است تا از این طریق، بار بیماری کاهش یافته و کیفیت زندگی و نرخ بقای تمامی بانوان ایرانی، به‌ویژه گروه‌های آسیب‌پذیر و ساکنان مناطق دورافتاده، بهبود یابد. در راستای عملیاتی‌سازی این اهداف و در چارچوب تکالیف قانونی (بند ج تبصره ۱۷ بودجه سال ۱۴۰۱)، پس از اجرای موفق غربالگری پایلوت در ۱۱ استان و تجهیز ۳ استان، گام‌های موثری برای نظام‌مند کردن تعاملات میان پژوهشگاه، وزارت بهداشت و واحدهای استانی برداشته شد. در این راستا، پروپوزال توسعه شبکه مذکور با هدف تدوین مدل‌های پایداری مالی، بومی‌سازی الگوریتم‌های غربالگری و پیگیری بیماران و استخراج داده‌های کلان برای برنامه‌ریزی‌های نظام سلامت بازنگری شد. همچنین، برای شتاب‌بخشی به انتقال دانش فنی و آموزشی به مراکز استانی، بر استقرار پلتفرم نرم‌افزاری اسکرین بیمار، وب‌سایت و زیرساخت‌های فناوری تله‌مدیسین تأکید گردید تا پیگیری تکالیف حمایتی و حکمرانی ذیل دفتر تخصصی پزشکی معاونت پژوهشی با سرعت و دقت بیشتری به پیش رود.

مدیریت راهبردی شبکه‌ای منابع حوزه علوم پزشکی شامل زیرساخت تجهیزات و امکانات آزمایشگاهی، سوابق پژوهشی، و سرمایه انسانی؛ نه به صورت جزیره‌ای، بلکه در قالب یک اکوسیستم پویا و هم‌افزا در قالب برنامه‌ای جامع برای شبکه‌سازی و هم‌افزایی توانمندی‌های گروه‌های پژوهشی و با شعار «توسعه نظام هوشمند پژوهش- درمان در پاسخ به چالش‌های نوظهور سلامت» در مسیر تحقق عملیاتی قرار گرفته است. برای تحقق این هدف، تمامی ۴۴ گروه پژوهشی حوزه پزشکی را بر اساس پتانسیل‌ها، علائق و مأموریت تخصصی‌شان، در سه کارگروه استراتژیک سازمان‌دهی کردیم. رویکرد ما در این دسته‌بندی، شبیه به نظم هوشمند بازارهای تخصصی است؛ جایی که هر صنف در کنار هم قرار می‌گیرد تا دسترسی به تخصص‌ها تسهیل شود و هر گروه پژوهشی، در کنار هم‌صنفان علمی خود، بیشترین بازدهی را برای جامعه سلامت داشته باشد. در همین راستا، این تحول ساختاری در قالب سه شبکه استراتژیک با محوریت‌های زیر تعریف شده است:

1.       شبکه «بیولوژی تولیدمثل، ناباروری و جنین‌شناسی» (۱۲ گروه با تمرکز بر ژنتیک باروری و آندرولوژی)؛

2.       شبکه «تشخیص و درمان‌های نوین بیماری‌های مزمن و صعب‌العلاج» (۲۳ گروه با تمرکز بر حوزه‌های پیشرو نظیر سلول‌درمانی، ایمونوتراپی، ژن‌درمانی، ویروس‌درمانی، مهندسی بافت و نانوفناوری)؛

3.       شبکه «تحلیل داده، سیاست‌گذاری، حقوق و اخلاق در ارتقای سلامت و نوآوری‌های پزشکی» (۹ گروه متولی تحلیل و کاربست داده‌های سلامت در سیاست‌گذاری‌های کلان).

این رویکرد شبکه‌ای، با تعریف مأموریت‌های تخصصی و تکمیل زنجیره ارزش، بستری فراهم آورده است تا تعاملات میان‌گروهی از حالت پراکنده خارج شده و به سوی هدفمندسازی حرکت کند. هدف نهایی از این سازمان‌دهی، تبدیل این مجموعه به بازویی راهبردی برای وزارت بهداشت در راستای تقویت فناوری، افزایش تاب‌آوری نظام سلامت و ارتقای دیپلماسی علمی و فناوری کشور است؛ استراتژی‌ای که بر محورهای «استقلال فناورانه در سلامت»، «خودکفایی پزشکی» و «تضمین امنیت ملی سلامت» استوار است.

در مرحله عملیاتی، این هم‌افزایی میان گروه‌ها و تعامل با گروه‌های پژوهشی، منجر به خروجی‌های ملموس و دستاوردهای فناورانه گسترده‌ای شده است. اگرچه زیرساخت‌های این موفقیت‌ها در لایه‌های عمیق پژوهشی و پایه گذاری‌های طولانی‌مدت نهفته است، اما نتایج مشهود در سطح هر یک از شبکه‌ها در سال 1405-1404 به شرح زیر است:

1.       دستاوردهای شبکه بیولوژی تولیدمثل، ناباروری و جنین‌شناسی: در این حوزه، تمرکز بر تبدیل دانش به محصول و ارتقای کیفیت درمان منجر به دستاوردهای زیر گردید:

الف) نوآوری‌های بالینی و درمانی:

-        طراحی و اجرای کارآزمایی بالینی فاز I/II اثربخشی تزریق داخل تخمدانی سلول‌های بنیادی اتولوگ مشتق از خون قاعدگی در بهبود پاسخ باروری بیماران با پاسخ‌دهی ضعیف تخمدانی (گروه ایمونوبیولوژی تولیدمثل پژوهشگاه ابن سینا).

-        پویش کل ژنوم به روش توالی‌یابی اگزوم در زنان مبتلا به شکست مکرر لانه‌گزینی جنین (گروه ژنتیک ناباروری پژوهشگاه رویان).

-        بررسی ایمنی و کارایی تزریق داخل‌بیضه‌ای اگزوزوم‌های مشتق از سلول‌های بنیادی مزانشیمی در مردان نابارور مبتلا به آزواسپرمی غیرانسدادی و کریپتوزواسپرمی.

-        تولید جنین یوزپلنگ ایرانی به روش شبیه‌سازی در راستای حفظ گونه‌های در حال انقراض (گروه زیست‌شناسی جانوری پژوهشگاه رویان).

ب) تولیدات فناورانه و محصولات تخصصی (بومی‌سازی):

-        تولید زنجیره‌ای محصولات تخصصی جنین‌شناسی شامل: محیط شستشوی گامت (ANAwash)، محیط‌های انجماد (ANAcool) و ذوب (ANAwarm) تخمک و جنین، محیط شستشوی گامت با هپس (ANAhep)، آنزیم هیالورونیداز (ANAhydase) و محصول آمیکر (Amicare)، طراحی و تولید نرم‌افزار هوشمند «باور» جهت انتخاب بهینه اسپرم، به‌روزرسانی و تجهیز پیشرفته مرکز درمان ناباروری قفقاز.

ج) توسعه خدمات، تجهیز مراکز و افتخارات ویژه:

-        راه‌اندازی مرکز علوم شناختی در پژوهشگاه ملی سرطان جهاد دانشگاهی.

-        ﺧﺮﻳﺪ و ﺑﻪروزرﺳﺎﻧﻲ ﺗﺠﻬﻴﺰات ﻣﺮﻛﺰ درﻣﺎن ﻧﺎﺑﺎرورى ﻗﻔﻘﺎز

-        بازسازی کامل اتاق‌های عمل مرکز درمان ناباروری، اتاق‌های عمل مرکز جراحی محدود و درمان ناباروری جهاددانشگاهی خوزستان.

-        خرید و نصب دو دستگاه تخت جراحی استاندارد خریداری و در اتاق‌های عمل مرکز جراحی محدود و درمان ناباروری جهاددانشگاهی خوزستان.

-        خرید و نصب دستگاه سونوگرافی جدید، مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی خوزستان.

-        توسعه سبد خدمات آزمایشگاهی: حضوری و غیرحضوری، راه‌اندازی ایستگاه پذیرش دیجیتال برای متقاضیان فاقد نسخه، راه‌اندازی مراکز پاسخ‌گویی تلفنی متمرکز، راه‌اندازی فرآیند پایش آنلاین نسخ تأمین اجتماعی مراکز آزمایشگاهی سازمان جهاد دانشگاهی واحد خراسان رضوی

-        کسب تندیس Best Healthcare Leadership پژوهشگاه رویان در چهارمین همایش و نمایشگاه بین‌المللی بیمارستان‌ها و مراکز درمانی.

-        کسب عنوان «برترین مرکز درمان ناباروری استان خوزستان» در سال 1404.

-        کسب عنوان پرستار نمونه 1404 از مرکز درمان ناباروری قفقاز جهاددانشگاهی استان اردبیل.

-        انعقاد قرارداد همکاری مشترک در جذب و پذیرش بیماران خارجی بین پژوهشگاه رویان با شرکت گردشگری خدمات مسافرت هوایی و جهانگردی باران همتای آسیا

2.       تشخیص و درمان‌های نوین بیماری‌های مزمن و صعب العلاج: در این شبکه، تمرکز بر فناوری‌های پیشرو و پزشکی بازساختی، منجر به دستیابی به نتایج راهبردی در حوزه‌های زیر گردید:

الف) نوآوری‌های بالینی، درمانی و تشخیصی:

-        طراحی و اجرای فاز اول مطالعه اعتبار‌سنجی نمره خطر چند ژنی (Polygenic Risk Score) جهت غربالگری و تشخیص زودهنگام سرطان پستان در زنان ایرانی.

-        توسعه روش‌های نوین تشخیص از جمله حسگر نشرسنجی نانوذره نقره برای ویروس HBV و فناوری استخراج DNA آزاد بدون سلول (cfDNA) مبتنی بر نانوذرات مغناطیسی برای پایش سرطان.

-        طراحی و ساخت تراشه میکروسیالی جهت بهینه‌سازی رنگ‌آمیزی ایمونوهیستوشیمی در بیوپسی سرطان پستان.

-        بومی‌سازی تولید سلول‌های بنیادی عصبی اتولوگ برای درمان آسیب‌های نخاعی و بررسی ایمنی تزریق اگزوزوم‌های مشتق از سلول‌های بنیادی در درمان آزواسپرمی.

-        تولید رده‌های سلولی نامیرا از بیماران SMA و تالاسمی جهت تهیه DNA مرجع و استقرار بانک DNA  مرجع در کشور.

-        تولید کیت ژنوتیپینگ ۱۴ تیپ پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی (HPV).

ب) تولیدات فناورانه و محصولات تخصصی (بومی‌سازی):

-        محصولات ژن‌درمانی و سلولی: تولید محصول راهبردی «آنکومد» در حوزه ژن‌درمانی و ویروس‌درمانی سرطان‌های لاعلاج (مبتنی بر ویروس‌های ضدسرطان آنکولایتیک دست‌ورزی شده)، تولید کیت لنفوسیت‌تراپی (Autologous Lymphocyte Therapy)، و تولید محصولات سلول‌درمانی «بیناسل»، «دوپاسل»، «کیمیاوی» و «کاراسل».

-        محصولات پزشکی بازساختی: تولید «وارتوسل» (فرآورده سلولی آلوژن مبتنی بر سلول‌های بنیادی مزانشیمی بند ناف انسان برای درمان فلج مغزی و بیماری‌های خودایمنی)، «رنیودرم سل» (سلول‌درمانی اتولوگ مبتنی بر فیبروبلاست‌های پوستی)، «رویین‌شیت»، «رویین‌گراف» و «کیمیاسل».

-        تجهیزات و ابزارهای پیشرفته: تولید صنعتی داربست بیولوژیک و سه‌بعدی (AceCell Plus®).

-        توسعه آرایه نوری قابل‌حمل چندطول‌موجی تنظیم پذیر مبتنی بر SLED برای فوتوتراپی و فتودینامیک تراپی.

-        طراحی سامانه هوشمند پایش و هشدار راه-دور انکوباتور (Bio-Alarming System).

-        کیت انجماد بافت چربی جهت پیوند به بیماران کاندید لیپوفیلینگ (فاز پری‌کلینیکال)، توسعه فناوری هیدروژل تزریق‌پذیر حاوی سلول‌های بنیادی مزانشیمی برای درمان زخم پای دیابتی.

-        محصولات بیوتکنولوژیک و ژنتیکی شامل استقرار بانک DNA مرجع و تولید سازه‌های ژنتیکی سنتتیک ویروسی استاندارد.

-        تولید نوترکیب آنزیم Pfu DNA Polymerase در مقیاس آزمایشگاهی.

-        تولید صنعتی عصاره مخمر ساکارومایسس سرویزیه و تولید پروبیوتیک‌های پرکاربرد در صنایع.

-        طراحی و تولید کیت تشخیص مولکولی چهار کاناله و ژنوتایپینگ 14 تیپ پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی  بر پایه فناوری Real Time PCR  با قابلیت افتراقی تیپ‌های 16، 18، 31، 33، 35، 39، 45، 51، 52، 56، 58، 59، 66 و 68  شامل غربالگری و مدیریت سرطان دهانه رحم.

ج) توسعه خدمات، تجهیز مراکز و افتخارات ویژه:

-        اخذ پروانه بهره‌برداری درمانگاه تخصصی دیابت از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پژوهشگاه رویان.

-        کسب رتبه سوم در سیزدهمین همایش تحقیقات چشم‌پزشکی MAPINA و علوم بینایی.

-        انعقاد 23 قرارداد حمایت از پژوهش با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، بنیاد ملی علم ایران (INSF)، مرکز تحقیقات سوختگی دانشگاه علوم پزشکی ایران.

-        انعقاد 6 تفاهم نامه پژوهشی با دانشگاه جامع علوم انتظامی امین، مؤسسه خیرین پژوهش سالمت رویان، شرکت شتاب دهنده نوآوری سیناپس، شرکت مرکز نوآوری کوبل، مرکز تحقیقات بیماری های چشم دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و مؤسسه خیریه حمایت از کودکان مبتلا به سرطان (محک).

-        انعقاد ۲۷ قرارداد دانشجویی با دانشگاه‌ها شامل: تربیت مدرس، تهران، صنعتی شریف، صنعتی اصفهان، فردوسی مشهد، گیلان، دامغان، علوم پزشکی تهران، علوم پزشکی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی (واحدهای علوم و تحقیقات، علوم پزشکی تهران و مرودشت)، پیام نور مرکز تهران شرق و مهر البرز.

-        راه‌اندازی و تجهیز بخش دندانپزشکی (نصب دستگاه OPG) و افتتاح کلینیک تخصصی زنان در مرکز خدمات تخصصی پزشکی جهاددانشگاهی خوزستان.

3.       تحلیل داده، سیاست‌گذاری، حقوق و اخلاق در ارتقای سلامت و نوآوری‌های پزشکی:

الف) نوآوری‌های بالینی، درمانی و سیاست‌گذاری سلامت:

-        طراحی و استقرار «شبکه ملی توسعه سالمندی سالم، فعال و خودمراقب» از طریق راه‌اندازی پلتفرم تخصصی «نبض».

-        توسعه ابزار استاندارد سنجش اعتیاد غذایی در جمعیت فارسی‌زبان به منظور ارتقای سلامت عمومی.

-        تدوین بسته جامع آموزشی در زمینه بهبود سطح سرمی ویتامین D جهت ارتقای سلامت جامعه.

-        حضور فعال و مشارکت راهبردی در کارگروه بین‌المللی تشخیص و پیش‌آگهی بیماری HTLV-1 (Diagnostic & Prognostic Working Group) در راستای ارتقای جایگاه علمی کشور در مجامع تخصصی جهانی.

-        توسعه و اجرای برنامه‌های جامع «سلامت زنان» در واحد استان ایلام جهاد دانشگاهی با هدف ارتقای سطح خدمات بهداشتی-درمانی در منطقه.

ب) تولیدات فناورانه و محصولات تخصصی (بومی‌سازی):

-        تولید سخت‌افزار پوشیدنی چندحسگری (IUM) به همراه اپلیکیشن موبایل و داشبورد سازمانی مبتنی بر الگوریتم‌های Edge AI و TinyML جهت پایش بلادرنگ قامت.

-        توسعه سامانه هوشمند مداخلات رفتاری و پایش سبک زندگی کارکنان مبتنی بر یادگیری عمیق، شامل مدل‌های پیش‌بینی ریزش کاربران (LSTM)، خوشه‌بندی رفتاری و موتور مداخلات شخصی‌سازی‌شده.

ج) توسعه خدمات، تجهیز مراکز و افتخارات ویژه:

-        طراحی و راه‌اندازی وب‌سایت چندتخصصی «کیفیت زندگی سرطان» (گروه پژوهشی کیفیت زندگی مبتلایان به سرطان پستان پژوهشگاه ملی سرطان).

-        طراحی و راه‌اندازی وب‌گاه جامع و تخصصی اطلاع‌رسانی HTLV-1 به زبان فارسی (https://htlv1.com).

کشاورزی، امنیت غذایی و زیست مصنوعی

در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی، شبکه¬سازی و ایجاد شبکه بزرگ پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی با مشارکت همه گروه-های پژوهشی ذیل این حوزه در سراسر کشور و در 7 حوزه تخصصی دام و طیور؛ آبزی پروری؛ صنایع غذایی؛ گیاهان دارویی؛ گیاهان باغبانی؛ محیط زیست و منابع طبیعی و کشاورزی هوشمند از اقدامات بسیار ارزشمندی است که در این حوزه انجام شده است. رویکرد کلی این شبکه بزرگ افزایش بهره¬وری مصرف آب در کشاورزی با استفاده از فناوری¬های نوین در جهت امنیت غذایی پایدار و کاهش ابرچالش ناترازی آب کشور می¬باشد. این شبکه علاوه بر هم¬افزایی ظرفیت¬های درون جهاددانشگاهی ظرفیت¬های بیرونی را نیز بکارگیری نموده و به معنی واقعی یک شبکه درونزا با استفاده حداکثری از ظرفیت¬های موجود در جهاددانشگاهی و برونگرا همراستا با نیازها و مسائل اساسی کشور و استفاده از همه ظرفیت¬های ملی می¬باشد که در ذیل به بخشی از دستاوردهای منتخب این شبکه اشاره می¬گردد:

در حوزه توسعه ساختارهای پژوهشی «مرکز توسعه فناوری های نوین کشاورزی» تعریف شده و در حال راه اندازی است. علیرغم ظرفیتها و توانمندیهای خوب کشور در حوزه فناوریهای نوین کشاورزی، بخش تولید بهره کافی از فناوری¬های نو را نداشته که موجب کاهش بهره¬وری کل در این بخش و تضییع منابع خدادادی آب، خاک و ... گردیده است. «مرکز توسعه فناوری های نوین کشاورزی» نقش موثری در تکامل فناوریهای این حوزه و افزایش ضریب نفوذ فناوری در بخش کشاورزی کشور خواهد داشت.

علاوه بر این راه اندازی «مرکز زیست شناسی مصنوعی» حرکت در مرزهای دانش برای ورود بدون چالش و یا کم چالش در مواجهه با تغییرات آینده محیط (افزایش جمعیت، تغییر اقلیم، خشکسالیها، شوری آب و خاک، نسل جدید آفات و بیماری‌ها، چالش‌های نوظهور و ...) است. در عصری که مرزهای دانش بشری روزبه روز جابه‌جا می‌شود و فناوری¬های نوین، معادلات قدرت را در سطوح مختلف دگرگون می‌سازند، زیست شناسی مصنوعی به عنوان یکی از تأثیرگذارترین و راهبردی‌ترین عرصه‌های علمی نقشی بیبدیل در تعیین مسیر آینده کشورها ایفا خواهد کرد.

این حوزه میان رشته‌ای، که با تلفیقی شگرف از علوم زیستی و مهندسی به‌دنبال خلق و بازطراحی سامانه‌های زیستی است، نه تنها افق‌های تازه‌ای در درمان بیماری‌ها، تولید پایدار غذا و حفاظت از محیط‌زیست گشوده خواهد شد، بلکه بنیانی تازه برای تأمین امنیت سلامت، امنیت غذایی و امنیت زیستی و پاسخ به ابرچالش های آتی کشور در این حوزه¬ها می¬باشد.

زیست‌شناسی مصنوعی به دنبال طراحی و ایجاد قابلیت‌های جدید در سامانه‌های زیستی است. به همین دلیل بسیاری از صاحب‌نظران، این حوزه را یکی از فناوری‌های کلیدی شکل‌دهنده «انقلاب زیستی» در قرن بیست و یکم می‌دانند.

در سال ۲۰۲۰ مجموع سرمایه‌گذاری جهانی در فناوری‌های عمیق به حدود ۶۲ میلیارد دلار رسید که از این میزان، بیش از ۳۳ میلیارد دلار به زیست‌شناسی مصنوعی اختصاص داشت. این رقم، بیش از نیمی از کل سرمایه‌گذاری انجام‌شده در فناوری‌های عمیق را شامل می‌شود و در آن زمان حتی از میزان سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی نیز فراتر بود. نکته قابل توجه‌تر، نرخ رشد این سرمایه‌گذاری‌ها است؛ به‌گونه‌ای که سرمایه‌گذاری در زیست‌شناسی سنتتیک طی فاصله سال‌های ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰ به طور متوسط سالانه حدود ۶۱ درصد رشد داشته است که یکی از بالاترین نرخ‌های رشد در میان فناوری‌های نوظهور محسوب می‌شود. این آمار بیانگر آن است که زیست‌شناسی مصنوعی تنها یک حوزه علمی نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های رقابت فناوری و سرمایه‌گذاری در جهان تبدیل شده است.

در زمینه دستاوردهای پژوهشی، پژوهشگران پژوهشکده گیاهان دارویی، با تولید و ارزیابی هیبریدهای بین‌گونه‌ای خشخاش ایرانی و معمولی، به دانش فنی تولید بذور هیبرید جدید برای توسعه مواد اولیه داروهای خاص دست یافتند.

در مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران نیز علاوه بر بذور هیبرید سبزی و صیفی و پروبیوتیک¬های مورد نیاز برای صنعت دام، طیور، آبزیان و صنایع لبنی، اپلیکیشن مبتنی بر یادگیری عمیق برای شناسایی و اصالت‌سنجی بذرهای گیاهان دارویی طراحی شد و کلکسیونی زنده از بنه همه گونه‌های ایرانی جنس زعفران شکل گرفت. این مجموعه اقدامات، پیوند میان حفاظت از ذخایر ژنتیکی، ابزارهای هوش مصنوعی و توسعه زنجیره ارزش گیاهان دارویی را نشان می‌دهد.

در سازمان جهاددانشگاهی تهران دستیابی کامل به فناوری تولید فرومون جنسی برای مقابله غیرشیمیایی با آفت کرم خراط درخت گردو ــ از سنتز و آنالیز تا تجاری‌سازی ــ نمونه‌ای از جایگزینی راه‌حل زیستی به جای مصرف سموم است. دستیابی به دانش فنی «کولین کلراید» مطابق استانداردهای جهانی نیز ظرفیت کاهش وابستگی صنعت دام و طیور به واردات یکی از اقلام مهم راهبردی را فراهم کرد.

در سطح دستاوردهای فناورانه نیز سازمان جهاددانشگاهی خراسان رضوی از مجموعه‌ای شامل تولید کورکومین با خلوص ۹۵ درصد و فناوری تولید شکر طبیعی خرما رونمایی کرد.

همچنین، پژوهشگاه فناوری¬های نوین زیستی ابن سینا پس از جداسازی سویه¬های 4، 8 و 11 آدنوویروس مرغی در گردش کشور، نمونه اولیه واکسن غیر فعال آنگارای طیور را تولید و در آزمون چالش های اولیه ارزیابی کرد. این محصول توانست بیش از 90 درصد جوجه¬های آزمون را در مواجهه با عامل ویروس محافظت کند. این دستاورد کامی بسیار مهم در تقویت امنیت غذایی پایدار و کاهش وابستگی صنعت طیور به واردات واکسن است.

با توجه به اهمیت و جایگاه سیاست های توسعه دریامحور ابلاغ شده از سوی رهبر شهید انقلاب، توسعه آبزی¬پروری در دریا یکی از الزامات اساسی کشور بوده و در برنامه هفتم توسعه نیز هدفگذاری¬های کلانی در این حوزه انجام شده است که تحقق آنها جزء با کسب فناوری¬های مورد نیاز از جمله تولید بچه ماهی گونه های مناسب جهت پرورش در دریا و تولید واکسن های ویروسی امکان پذیر نمی¬باشد در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی جهاددانشگاهی برنامه ریزی های ارزشمندی طی یکسال گذشته در این زمینه انجام شده است.

در حوزه دامپروی و در راستای تحقق اهداف جهاددانشگاهی در توسعه فناوری‌های نوین تولید مثلی دام، توسعه زیرساخت‌های فناورانه و گسترش همکاری‌های بین‌المللی، افتتاح فاز توسعه مرکز تولید جنین گاوی با حضور وزیر محترم جهاد کشاورزی که بیانگر اهمیت راهبردی این فناوری و حمایت وزارت جهاد کشاورزی از توسعه آن در کشور می باشد. انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با مرکز همکاری‌های تحول و پیشرفت ریاست جمهوری در خصوص اجرای نخستین طرح «تولید فراسرزمینی گوساله» در کشور و صادرات نخستین محموله جنین‌های منجمد گاوی جمهوری اسلامی ایران به کشور اوگاندا به‌عنوان اولین صادرات این محصول فناورانه در کشور، آغازی بر اجرای مدل نوین «تولید فراسرزمینی گوساله» با فناوری ایرانی بوده و گامی مهم در توسعه صادرات محصولات دانش‌بنیان و دیپلماسی فناوری محسوب می‌شود. همچنین انعقاد قرارداد فروش دانش فنی «تولید جنین از گاوهای برتر» با یک شرکت روسی در قالب "طرح برگزیده بریکس" و با حمایت صندوق نوآوری و شکوفایی، به‌عنوان یکی از نخستین قراردادهای بین‌المللی صادرات دانش فنی کشور در حوزه زیست‌فناوری دام از جمله دستاوردهای جهاددانشگاهی در این حوزه می باشد.

زیرساخت اعتماد علمی و تاب‌آوری؛ وقتی پژوهش باید ادامه پیدا کند

کیفیت پژوهش، فقط به تعداد طرح‌ها و محصولات وابسته نیست؛ به زیرساخت‌هایی نیاز دارد که اصالت، استاندارد و تداوم فعالیت علمی را تضمین کنند. سامانه «مانند» مرکز اطلاعات علمی جهاددانشگاهی، با پشتوانه بیش از ۳۵ میلیون سند علمی، به‌عنوان ابزار تخصصی تشخیص هم‌پوشانی و پیشگیری از سرقت علمی معرفی شد. در زمان محدودیت دسترسی به اینترنت بین‌المللی نیز پایگاه SID دسترسی آزاد به بیش از یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار مقاله علمی و طرح خاتمه‌یافته را از طریق شبکه داخلی حفظ کرد؛ اقدامی که یک پایگاه اطلاعاتی را به زیرساخت تاب‌آوری علم تبدیل کرد.

آزمایشگاه سامانه‌های الکترونیکی و هوشمند جهاددانشگاهی صنعتی شریف نیز به‌عنوان نخستین آزمایشگاه کشور، تأیید صلاحیت آزمون کیفیت تصویر سامانه‌های نظارت تصویری بر پایه استاندارد بین‌المللی 62676IEC را دریافت کرد.

اخلاق در علم و فناوری

در راستای توسعه اصول و استانداردهای اخلاقی در جهاددانشگاهی، «گروه تخصصی اخلاق در علم و فناوری» در معاونت پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی در اردیبهشت سال 1405 تشکیل شد. محورهای اصلی فعالیت این گروه عبارت از «اخلاق در پژوهش»، «اخلاق حرفه¬ای» و «اخلاق زیست¬محیطی» است.

شایان ذکر است که رعایت اصول «اخلاق در پژوهش» در جهاددانشگاهی دارای پیشینه طولانی بوده و دارای ساختار رسمی است. به طوری که «کارگروه اخلاق در پژوهش جهاد دانشگاهی» در خرداد سال 1394 تشکیل شده و اعتبارنامه خود را از «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» اخذ کرده است. رییس جهاددانشگاهی به عنوان رئیس و معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی به عنوان دبیر کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی است. در حال حاضر پنج کمیته اخلاق در پژوهش های زیست پزشکی (شامل کمیته اخلاق در پژوهش‌ پژوهشگاه رویان، کمیته اخلاق در پژوهش‌ پژوهشگاه ابن سینا، کمیته اخلاق در پژوهش‌ پژوهشگاه سرطان، کمیته اخلاق در پژوهش جهاد دانشگاهی مشهد و کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علم و فرهنگ) و یک «کمیته تخصصی اخلاق در کار با حیوانات آزمایشگاهی» تحت پوشش «کارگروه اخلاق در پژوهش جهاد دانشگاهی» تشکیل شده و مشغول به فعالیت هستند (نمودار شماره 1). شایان ذکر است که اعتبارنامه تمامی این کمیته ها نیز توسط «کارگروه وزارتی اخلاق در پژوهش» صادر شده است.

مشخصات «کارگروه/ کمیته های اخلاق در پژوهش جهاد دانشگاهی» و تمامی دستورالعملها و راهنماهای اخلاقی در «سایت کارگروه اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی» به آدرس https://ethics.acecr.ac.ir  و همچنین در «سامانه ملی اخلاق در پژوهشهای زیست پزشکی» قابل دسترس است.

«سامانه ملی اخلاق در پژوهشهای زیست پزشکی» در سال 1396 راه اندازی شده است و طبق اطلاعات این سامانه، تاکنون (مرداد ماه 1405) حدود 2800 کد اخلاق برای «طرح¬های پژوهشی/ پایان‌نامه ها» توسط «کارگروه/ کمیته های اخلاق در پژوهش جهاددانشگاهی» صادر شده است (شایان ذکر است با توجه به کدهای اخلاق که قبل از سال 1396 صادر شده است، کدهای اخلاق صادره بیش از این تعداد است).

  پژوهش و فناوری در شرایط بحران

پاسخ شبکه پژوهش به شرایط بحران، تنها فنی نبود. معاونت پژوهش و فناوری، شبکه همگرایی خدمات روان‌شناختی برای دوران جنگ و پساجنگ را با هدف تدوین سند راهبردی، برنامه عملیاتی و دستورالعمل مراکز مشاوره دنبال کرد. پژوهشگاه ملی سرطان نیز آمادگی خود را برای میزبانی محققان انستیتو پاستور ایران و تأمین زیرساخت‌های آزمایشگاهی آنان در دوره بازسازی اعلام کرد. در چنین شرایطی، حفظ تداوم علم و حمایت از جامعه علمی، خود یک مأموریت ملی است. برخی از خدمات انجام شده به شرح زیر است:

-        اجرای طرح «عهد خدمت»: در راستای عمل به وظایف اجتماعی و همراهی با ملت شجاع ایران در شرایط بحرانی حاصل از تجاوز دشمنان، در این طرح، متقاضیان بصورت حضوری در محل مرکز درمان از مشاوره های کلینیک‌های زنان، آزمایشگاه ها، جنین شناسی، درمان جایگزین و سایر خدمات بصورت رایگان به تعداد 100 نفر بهره مند شدند.

-        مشارکت در پویش سراسری«نذر خون» واحد اردبیل: همزمان با ایام تجاوز رژیم تروریستی آمریکا و رژیم جنایتکار صهیونیستی به میهن اسلامی در قالب پویش ملی «نذر خون» جهادگران جهاددانشگاهی استان اردبیل اقدام به اهدای خون کردند با هدف تامین ذخایر استراتژیک خون کشور و با "شعار هر قطره خون شما می‌تواند جان یک نفر را نجات دهد" از روزهای اول تجاوز دشمنان قسم خورده به کشورمان انجام شد.

-        راه‌اندازی موکب یادگار عشق جهاددانشگاهی استان اردبیل: در مسیر تجمعات مردمی در ایام جنگ به منظور گرامیداشت یاد و خاطره شهدا به ویژه رهبر شهید، بیعت با رهبر معظم و پشتیبانی معنوی از رزمندگان جبهه حق، در این موکب خدمات فرهنگی، آموزشی و مشاوره‌های پزشکی به ویژه در حوزه زنان و ناباروری ارائه گردید.

-        پشتیبانی دانشکده‌های تحصیلات تکمیلی پژوهشگاه رویان در ایام جنگ: در اختیار گذاشتن فضای آموزشی امن برای دانشجویان جهت مطالعه و دسترسی به اینترنت بین¬الملل، پرداخت حق بیمه، وام دستیاری و کمک هزینه تحصیلی به دانشجویان دکتری مشغول به تحصیل،

-        برنامه ریزی برای ویزیت انلاین در دوره جنگ پژوهشگاه رویان: ارسال کد رهگیری به بیماران، پاسخگویی انلاین به سوالات بیماران و رفع مشکل در دوره جنگ  و در صورت نیاز ارجاع به بیمارستان (به ویژه برای بیماران زخم).

-        برگزاری موکب‌های کتاب پژوهشگاه رویان: اهداء صدها جلد کتاب توسط مردم به این کتابخانه در شعب میدان هروی، میدان شهدا، فلکه دوم نیرو هوایی، حکیمیه، میدان نبوت، زیر پل آهنگ، اسلام شهر و شهر پرند

-        خدمات جهادی و ارتقای عدالت در سلامت در پژوهشگاه ملی سرطان جهاد دانشگاهی در دوران بحران: در حالی که بسیاری از مراکز درمانی به دلیل شرایط جنگی و ناامنی با محدودیت‌های جدی مواجه بودند، پلی‌کلینیک تخصصی پژوهشگاه در تاریخ ۲۵ اسفندماه، با ثبت رکورد ۸۰ بیمار شیمی‌درمانی در یک روز، توان عملیاتی و جهادی خود را در سخت‌ترین لحظات دفاع از وطن و خدمت به مردم به اثبات رساند.

-        موکب سلامت پژوهشگاه ملی سرطان جهاد دانشگاهی: موکب سلامت پژوهشگاه ملی سرطان از ۱۶ فروردین‌ماه تا ۲۲ خردادماه ۱۴۰۵ به مدت ۶۹ روز به صورت مستمر در ضلع شمال غربی میدان ونک فعال بوده با همت 3036 ساعت نفر از همکاران داوطلبی و طی این مدت در مجموع 13172 نفر در محل موکب و 752 به شکل ارجاع به محل کلینیک انقلاب و گاندی، به شهروندان ارائه نموده است شامل: تست قند خون (به طور متوسط هر شب 150 نفر)، تست فشار خون، مشاوره زنان و بیماری‌های پستان، مشاوره ژنتیک، مشاوره تخصصی(۲۰ مورد)، معاینه (۱۰ مورد).