مشارکت اجتماعی سالمندان؛ ضرورتی برای حفظ سلامت اجتماعی و انسجام بیننسلی
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی، دکتر حسین حیدری، عضو هیأت علمی این پژوهشگاه، به مناسبت روز جهانی سالمندان با اشاره به اهمیت «سالمندی فعال» اظهار کرد: بازنشستگی صرفاً پایان یک دوره شغلی نیست، بلکه یک «گذار اجتماعی» مهم در زندگی افراد محسوب میشود که پیامدهای گستردهای در حوزه هویت اجتماعی، روابط اجتماعی و احساس تعلق افراد به جامعه دارد.
وی با اشاره به نتایج طرح پژوهشی «آیندهپژوهی و تدوین سند راهبردی شهر تهران» گفت: یافتههای این پژوهش نشان میدهد بسیاری از افراد پس از بازنشستگی با نوعی گسست در نقشهای اجتماعی خود مواجه میشوند. فردی که سالها در یک سازمان یا حرفه دارای جایگاه مشخص، مسئولیت اجتماعی و شبکهای از ارتباطات بوده است، ناگهان از این ساختار خارج میشود و در بسیاری از موارد، جایگزین مناسبی برای نقش اجتماعی پیشین او تعریف نشده است.
دکتر حیدری افزود: در مصاحبههای انجام شده، بسیاری از سالمندان عنوان کردهاند که پس از بازنشستگی احساس میکنند کمتر در تعاملات اجتماعی جدی گرفته میشوند یا کمتر از تجربیات آنان استفاده میشود؛ تجربهای که برای برخی افراد به معنای نوعی حاشیهنشینی اجتماعی است.
وی تأکید کرد: مسئله سالمندی صرفاً به خدمات رفاهی یا معیشتی محدود نمیشود، بلکه با مفاهیمی همچون منزلت اجتماعی، احساس مفید بودن و کیفیت حضور اجتماعی افراد ارتباط مستقیم دارد.
کاهش منزلت اجتماعی؛ تهدیدی برای سرمایه اجتماعی جامعه
این عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی با اشاره به یافتههای پژوهش درباره منزلت اجتماعی سالمندان اظهار کرد: یکی از مضامین مهم در روایتهای سالمندان، مسئله منزلت اجتماعی است. بسیاری از افراد در دوران اشتغال به واسطه موقعیت حرفهای خود از اعتبار اجتماعی برخور دارند، اما پس از بازنشستگی این اعتبار در برخی موارد دچار تزلزل میشود؛ بهویژه در جوامعی که ارزش اجتماعی افراد را بیش از اندازه به نقش اقتصادی آنان گره میزنند.
وی ادامه داد: برخی سالمندان در روایتهای کیفی پژوهش اشاره کردهاند که در فضاهای عمومی یا تعاملات روزمره، احترام و توجه کافی نسبت به آنان وجود ندارد. این تجربههای روزمره، هرچند ممکن است کوچک به نظر برسند، اما در مجموع میتوانند بر احساس کرامت، ارزشمندی و رضایت از زندگی افراد تأثیر بگذارند.
دکتر حیدری خاطرنشان کرد: سالمندان حامل بخش مهمی از تجربه، حافظه تاریخی و دانش اجتماعی جامعه هستند و کاهش منزلت اجتماعی آنان، در واقع به تضعیف سرمایه اجتماعی جامعه منجر خواهد شد.
شکاف میان ظرفیت سالمندان و فرصتهای مشارکت اجتماعی
وی با تأکید بر اهمیت مشارکت اجتماعی سالمندان گفت: مشارکت اجتماعی یکی از مهمترین شاخصهای سالمندی فعال است و در بسیاری از کشورها تلاش میشود سالمندان پس از بازنشستگی همچنان در فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی، داوطلبانه و حرفهای حضور مؤثر داشته باشند.
دکتر حیدری افزود: یافتههای پژوهش نشان میدهد در فضای شهری تهران، سازوکارهای منسجم و گستردهای برای تداوم مشارکت اجتماعی بازنشستگان وجود ندارد و نوعی شکاف میان ظرفیتهای فردی سالمندان و فرصتهای اجتماعی موجود مشاهده میشود.
وی تصریح کرد: بسیاری از بازنشستگان از تجربههای حرفهای، مهارتهای تخصصی و دانش اجتماعی ارزشمندی برخوردارند، اما ساختارهای نهادی جامعه کمتر از این ظرفیتها بهره میگیرند؛ موضوعی که در برخی موارد به شکلگیری احساس «بینقشی اجتماعی» یا «بیکاربرد بودن» در میان سالمندان منجر میشود.
شهر سالمنددوست؛ پیششرط حضور اجتماعی سالمندان
این پژوهشگر حوزه مطالعات اجتماعی با اشاره به نقش محیط شهری در تجربه سالمندی اظهار کرد: شهر یکی از مهمترین بسترهای تجربه اجتماعی سالمندان است. کیفیت فضاهای عمومی، مراکز فرهنگی، حملونقل عمومی و خدمات شهری تأثیر مستقیمی بر میزان حضور اجتماعی سالمندان دارد.
وی ادامه داد: در بخش کیفی پژوهش، سالمندان به مسائلی همچون احساس ناامنی در برخی فضاهای عمومی، مناسب نبودن برخی محیطهای شهری برای تردد سالمندان و هزینههای رفتوآمد اشاره کردهاند.
حیدری تأکید کرد: اگر فضاهای شهری برای سالمندان دشوار یا ناامن باشد، طبیعی است که میزان مشارکت اجتماعی آنان کاهش پیدا کند. شهر میتواند یا بستری برای تعامل اجتماعی سالمندان باشد یا عاملی برای تشدید انزوای اجتماعی آنان و میزان سالمنددوستی شهرها نیز دقیقاً در همین نقطه تعیین میشود.
خانواده؛ مهمترین نهاد حمایت اجتماعی سالمندان
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی با اشاره به نقش خانواده در زندگی سالمندان گفت: خانواده همچنان مهمترین نهاد حمایت اجتماعی برای سالمندان در جامعه ما محسوب میشود و بسیاری از سالمندان در محیط خانواده احساس احترام، تعلق و ارزشمندی میکنند.
وی افزود: با این حال، خانواده به تنهایی نمیتواند پاسخگوی همه نیازهای اجتماعی سالمندان باشد. اگر فرصتهای حضور اجتماعی در بیرون از خانه محدود شود، سالمندان ناچار خواهند بود بخش عمده تعاملات اجتماعی خود را صرفاً در چارچوب خانواده تجربه کنند؛ وضعیتی که ممکن است فشار عاطفی بیشتری بر روابط خانوادگی وارد کند.
دکتر حیدری با تأکید بر اهمیت ارتباطات بیننسلی اظهار کرد: مشارکت دادن سالمندان در تصمیمگیریهای خانوادگی، احترام به تجربیات آنان و فراهم کردن امکان حضور اجتماعی برای آنان، میتواند به حفظ منزلت اجتماعی سالمندان کمک کند.
تکریم سالمندان فراتر از احترام نمادین است
وی در پایان با تأکید بر ضرورت نگاه اجتماعی و فرهنگی به مسئله سالمندی گفت: تکریم سالمندان مفهومی فراتر از احترام نمادین یا برگزاری مراسمهای مناسبتی است. تکریم واقعی زمانی محقق میشود که ساختارهای اجتماعی و نهادی جامعه، امکان حضور فعال سالمندان را فراهم کنند.
دکتر حیدری خاطرنشان کرد: جامعهای که برای سالمندان خود امکان مشارکت اجتماعی فراهم میکند، در واقع از سرمایه انسانی و تجربه انباشته خود بهره میبرد؛ اما جامعهای که سالمندان را به حاشیه میراند، بخشی از سرمایه اجتماعی خود را از دست خواهد داد.
وی تأکید کرد: فراهم کردن شرایطی برای حضور فعال سالمندان در متن زندگی اجتماعی، علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی آنان، به تقویت انسجام اجتماعی و سرمایه اجتماعی جامعه نیز کمک میکند.
نظر شما :